ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΓΕΡΜΑΝΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΟ ΕΒΡΟ ΚΑΙ Η «ΛΕΥΚΗ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΠΟΥ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΗΣΕ

Σημαντική υπήρξε η ανάπτυξη της Εθνικής Αντίστασης στον νομό Έβρου, αν και σχετικώς άγνωστη, παρά το γεγονός ότι γεωγραφικά η περιοχή ήταν ουσιαστικά, μια στενή λωρίδα γης.

Ο Εβρος κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης βρέθηκε «χωρισμένος» στα δύο. Η Αλεξανδρούπολη μαζί με τη δυτική περιοχή του νομού πέρασε στη βουλγαροκρατούμενη ζώνη. Το υπόλοιπο του νομού το κράτησαν οι Γερμανοί κατακτητές και το ονόμασαν «ουδέτερη ζώνη». Η περιοχή αυτή έμεινε μια φωλιά ολότελα ξεκομμένη από την υπόλοιπη Ελλάδα. Εκεί δεν πίστευε κανείς πως μπορεί να στηθεί και να στεριώσει αντάρτικο. Κι όμως, στήθηκε, στέριωσε, αλλά και απελευθέρωσε με σκληρές μάχες, πρώτο, την πρώτη ελληνική γωνιά, στις 28 Αυγούστου 1944!

Δεν έλειψαν, όμως, οι υπερβάσεις και οι ακρότητες. Για τα διαπραχθέντα μεγάλα σφάλματα και τις αδικαιολόγητες εκτελέσεις, κανένας υπεύθυνος δεν μπορεί ν' αποσείσει τις ευθύνες του ή ν' αποφύγει την κρίση της Ιστορίας. Τα φαινόμενα αυτά, όπως μας διδάσκει η Ιστορία, δυστυχώς, είναι αναπόφευκτα σε παρόμοιες καταστάσεις. Σε τοπική κλίμακα τα αρνητικά αυτά στοιχεία δεν μπορούν ν' αμαυρώσουν το μεγάλο θετικό έργο, τη μεγάλη εθνική προσφορά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Εβρου.

Η συμμετοχή του λαού στον αγώνα της Εθνικής Αντίστασης δεν έκφραζε μόνο το φιλελεύθερο πνεύμα του, τα αντιφασιστικά και αντιδικτατορικά αισθήματά του, αλλά και τον πόθο του για δημοκρατικές κατακτήσεις. Η συμμετοχή του στον Αντιστασιακό αγώνα και στις τελικές μάχες της απελευθέρωσης του νομού θα μείνουν ανεξάλειπτες στη μνήμη του λαού μας.

Για να επιτευχθεί το τεράστιο έργο της Εθνικής Αντίστασης στο νομό, χρειάστηκε να καταβάλουν βαρύ τίμημα σε αίμα και θυσίες οι αντιστασιακές οργανώσεις και ο λαός του Εβρου και να ληφθεί υπ΄ όψιν ότι όλοι οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, αξιωματικοί, καπετάνιοι, και αντάρτες, ήταν εθελοντικά στρατευμένοι και κανένας δεν πήρε την παραμικρή ηθική ή υλική αμοιβή.
Αντιθέτως στην μεταπελευθερωτική περίοδο, μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας και την εγκατάσταση των επίσημων Κυβερνητικών Αρχών, εκατοντάδες αγωνιστές της Αντίστασης του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Εβρου υπέστησαν ομαδικά, ποικίλες διώξεις: απολύσεις από δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμούς, φυλακίσεις αδικαιολόγητες, δικαστικές διώξεις και εκτελέσεις, εκβιασμούς, βασανιστήρια, ανηλεείς ξυλοδαρμούς, εξορίες και εκπατρισμούς. Και δεν διώχτηκαν μόνο οι αγωνιστές, αλλά και πολλά μέλη των οικογενειών τους.

ΦΕΡΕΣ

Από την «ουδέτερη ζώνη», πρώτες απελευθερώθηκαν οι Φέρες. Και, μάλιστα, χωρίς μάχες. Ο άοπλος ΕΑΜικός κόσμος των Φερών αφόπλισε την οπλισμένη ως τα δόντια γερμανική φρουρά. Πρωτοπορία του άθλου αυτού ήταν η ΕΠΟΝ με πυρήνα της τους μαθητές του Γυμνασίου. Αυτή τη λίγο γνωστή σελίδα του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, πρωταγωνιστικός ήταν ο ρόλος του αγωνιστή Αθηνόδωρου Κατσαβουνίδη. Τη Δευτέρα 27 Αυγούστου 1944 γίνεται «παζάρι» στην πόλη των Φερρών. Με την ευκαιρία αυτή, σχεδιάζεται και οργανώνεται μαζική λαϊκή κάθοδος των κατοίκων των χωριών της περιοχής και η πόλη γεμίζει με γυναικόπαιδα και ΕΠΟΝίτες. Μέσα σε παράτολμο ενθουσιασμό και εθνικό παραλήρημα, εκστασιασμένοι, με τις καμπάνες να χτυπάνε δαιμονισμένα, ο λαός φθάνει στα γερμανικά διπλά συρματοπλέγματα που περικλείουν το στρατόπεδο.

Σκηνές πρωτόφαντες... Από μέσα οι οπλισμένοι Γερμανοί με το δάκτυλο στη σκανδάλη και απ' έξω, κρεμασμένοι στα συρματοπλέγματα, οι άοπλοι ΕΠΟΝίτες, να προσπαθούν να πείσουν τους Γερμανούς να... παραδοθούν!

Ο δάσκαλος Νίκος Κυτόπουλος και ο μαθητής γυμνασίου Παναγιώτης Κεραμάρης, με εκπληκτικές ψυχικές δυνάμεις, μπαίνουν... σαν επιτροπή, στο γερμανικό στρατόπεδο για να μεταφέρουν στον διοικητή τα αιτήματα του λαού. Μετά από αρκετή ώρα, έρχεται σύνδεσμος από τον Αθηνόδωρο Κατσαβουνίδη με τελεσίγραφο για το διοικητή: «Ανευ όρων παράδοση»...

Ο Γερμανός ζητά την παρουσία του αρχηγού των ανταρτών, για συνομιλίες.

Η είδηση «έρχεται ο Αθηνόδωρος» ηλεκτρίζει ακόμη περισσότερο τα πλήθη. Πολλοί φοβούνται παγίδα για τη ζωή του και προσπαθούν να τον αποτρέψουν, αλλά ο Αθηνόδωρος Κατσαβουνίδης είναι αποφασισμένος να τελειώνει... Μπαίνει στο στρατόπεδο. Η έκπληξη του διοικητή είναι μεγάλη, γιατί, ενώ περίμενε κάποιο γενειοφόρο πολέμαρχο, βλέπει μπροστά του ένα νέο άνδρα, ξυρισμένο, όμορφο, μορφωμένο, πολύγλωσσο, να του ζητά... παράδοση. Ο άοπλος, από τον πάνοπλο!
Η πρώτη πόλη απελευθερώνεται!

Οι Φέρρες ήταν η πρώτη πόλη της Ελλάδας που απελευθερώθηκε και, μάλιστα, ο τρόπος που έγινε, η μαζική συμμετοχή όλων των κατοίκων, η τόλμη - θράσος - ψυχή του αρχηγού τους, έκανε μεγάλη εντύπωση στους ευρωπαϊκούς λαούς.
Από τις 28/8/1944 και στη συνέχεια, οι αγώνες των Εβριτών είναι πρώτη είδηση στα δελτία ειδήσεων των ραδιοφωνικών σταθμών Μόσχας και Λονδίνου. Ηταν η πρώτη ελπίδα λευτεριάς για την Ευρώπη. Μάλιστα, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ομάδα Ιταλών ήθελε να κάνει κινηματογραφική ταινία την απελευθέρωση του Εβρου.

ΠΥΘΙΟ

Σε μια τόσο ταραγμένη εποχή θα ήταν ίσως αδύνατο να αποφευχθεί τέλεση πράξεων, που σε καιρό ειρήνης θα χαρακτηρίζονταν εγκληματικές, ενώ οι επίσημες δικαιολογίες πιθανότατα κάλυπταν προσωπικά και ευτελή ελατήρια.
Έτσι, το Νοέμβριο του 1942, έχασαν τη ζωή τους δύο Πυθιώτες (ο ένας ήταν ο γραμματέας της Κοινότητας) από συντοπίτες τους αντάρτες, ενώ το ίδιο συνέβη σε άλλους πέντε στα τέλη Ιανουαρίου 1944 – ένας εκ των οποίων ήταν αστυνόμος στον Κυπρίνο(1).
Η πλευρά των απαχθέντων δηλώνει ότι η επίσημη δικαιολογία για την εκκαθάριση αυτή ήταν η συνεργασία με το Προξενείο της Ανδριανούπολης, άρα η αγγλοφιλία, δίχως ασφαλώς να αποκλείονται και οι προσωπικοί λόγοι. Η άλλη πλευρά, εντούτοις, ισχυρίζεται – όπως δήλωσε ο καπετάν Υψηλάντης – ότι τους άνδρες αυτούς σκότωσε η ομάδα Σταθάτου, γιατί διαφώνησαν να χτυπήσουν τους αντάρτες και, αφού τους σκότωσαν, το παρουσίασαν ως έργο των τελευταίων.

Μετά την αποχώρησή των Γερμανών και την απελευθέρωση Έβρου το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κάλυψε πλήρως το κενό της κρατικής εξουσίας, σχηματίζοντας λαϊκά δικαστήρια, διορίζοντας αγροφύλακες και προέδρους κοινοτήτων έως τη 15η Απριλίου 1945. Ο απόηχος των Δεκεμβριανών οδήγησε στη σύλληψη οκτώ αντιφρονούντων από το Πύθιο, οι οποίοι κρατήθηκαν στις φυλακές Διδυμοτείχου μέχρι την υπογραφή της Συμφωνίας στη Βάρκιζα (12η Φεβρουαρίου 1945)(2). Το 101ο Τάγμα, που εγκαταστάθηκε στο Σ. Σταθμό Πυθίου, αποκατέστησε την τάξη μαζί με τη χωροφυλακή επιβάλλοντας έτσι τον έλεγχο του αστικού κράτους.

Μετά την υπογραφή της συμφωνίας και τη – μερική – παράδοση των όπλων(3), ύστερα από μερικές μόνον εβδομάδες (μέσα Απριλίου) αναγκάστηκαν να φύγουν από το Πύθιο περισσότερα από σαράντα άτομα εξαιτίας της άμεσης εμφάνισης της λευκής τρομοκρατίας(4) [τρομοκρατία της Δεξιάς] καταφεύγοντας στη μικρή κωμόπολη Μπούλκες βόρεια του Βελιγραδίου, στην Τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία όταν άρχισε ο εμφύλιος του 1946-1949, επέστρεψαν στην περιοχή περίπου δεκαπέντε άτομα. Το χωριό δεν υπέστη πλήγματα στη διάρκεια του εμφυλίου, όπως το Θούριο, το Χειμώνιο, η Βύσσα, οι Μεταξάδες, η Θυρέα και γενικότερα, όπου υπήρχε στρατός και αστυνομία.

Ο τροχός πλέον είχε γυρίσει. Τον έλεγχο στα χέρια τους είχαν πάρει οι αντικομμουνιστές, οι «εθνικόφρονες»(5), όπως έγιναν ευρύτερα γνωστοί, ή δεξιοί, όπως επικράτησε στη σύγχρονη πολιτική ορολογία. Μεταξύ των ετών 1946-1947, εννέα άτομα εκτοπίστηκαν στη Σαμοθράκη για μισό περίπου χρόνο, ενώ δεκατρία άλλα συνελήφθησαν φεύγοντας για το Δημοκρατικό Στρατό. Το έκτακτο στρατοδικείο Αλεξανδρούπολης, το Μάιο 1947, καταδίκασε τους έντεκα εξ αυτών σε φυλάκιση από δέκα χρόνια έως ισόβια(6), ενώ οι υπόλοιποι δύο -που κατηγορήθηκαν ως στρατολόγοι- εκτελέστηκαν.

Με την «προοδευτικότερη» δε κυβέρνηση Σοφούλη, το 1948, στάλθηκαν 48 άτομα στη Μακρόνησο μέχρι το 1950· επέστρεψαν όλοι εκτός από δύο: ο ένας πέθανε στο 401ο στρατιωτικό νοσοκομείο στην Αθήνα, ενώ ο δεύτερος μεταφέρθηκε στη Λέρο, τρελός πια.
Το τέλος του εμφυλίου βρήκε στη ζωή μόνον οκτώ άτομα από αυτούς που είχαν βγει στο αντάρτικο και όλους εγκατεστημένους σε χώρες της Α. Ευρώπης. Από αυτούς μόνον ένας επέστρεψε στην Ελλάδα (1990) – ο Βασίλης Κωστίδης (καπετάν Υψηλάντης).

ΣΟΦΙΚΟ

Το χωριό αυτό προσπάθησε και πέτυχε, καθόλη τη διάρκεια της Κατοχής, να μην ερεθίσει τους κατακτητές. Η αποφυγή πρόκλησης των Γερμανών, βέβαια, δε σήμαινε με κανένα τρόπο ουδετερότητα ή ακόμη περισσότερο άρνηση συμμετοχής στο παλλαϊκό κίνημα της εθνικής αντίστασης. Αντίθετα, βοηθούσε σύσσωμο τον ΕΛΑΣ παρέχοντάς του εφόδια και κρύβοντας τα μέλη του, ενώ δύο κάτοικοί του συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα εναντίον των εχθρών, ένας εξ αυτών ο αδελφός του Καρασμανάκη Σαράντη στην περίπτωση του οποίου θα αναφερθούμε αργότερα. Θα έπρεπε να σημειωθεί δε ότι το Φθινόπωρο του 1944 αρκετοί από το χωριό ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του ΕΛΑΣ πρώτα εναντίον του δεξιού ανταρτικού σώματος του Τσαούς-Αντών και έπειτα κατά της δυναστείας και των Άγγλων. Απολύθηκαν τέλη Φεβρουαρίου μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Στο Σοφικό, όπως απ' άκρου σ' άκρο στην Ελλάδα, η απελευθέρωση δεν έφερε την ποθούμενη ειρήνη – είχε έρθει η σειρά της περιώνυμης «λευκής τρομοκρατίας». Ακροδεξιά στοιχεία –το γνωστό παρακράτος-, κινούμενα παράλληλα με το επίσημο κράτος και καλυπτόμενα από την ανοχή του όσο και την ανικανότητά του, επέβαλαν το δικό τους νόμο και τη δική τους «τάξη»(7).

Ενδεικτικό, ίσως, παράδειγμα της έλλειψης μέτρου και λογικής που χαρακτήριζε εκείνη την εποχή ήταν η δολοφονία (δαρμός μέχρι θανάτου), τον Ιούνιο του 1945, του, προαναφερθέντος, Καρασμανάκη Σαράντη (42 ετών, πατέρας 2 μικρών παιδιών) από ομάδα δεξιών κάτω από την εκκλησία του χωριού. Δεν επρόκειτο για κομμουνιστή· το «έγκλημά» του συνίστατο στην προσπάθεια μεσολάβησης για απαλλαγή του αδελφού του (ένας από τους δύο ενεργά συμμετέχοντες στον ΕΛΑΣ), ο οποίος όμως είχε καταφέρει να ξεφύγει από τον κλοιό που του είχαν στήσει, και από τον οποίο ζητούσαν πληροφορίες για κρυμμένα όπλα (η συνηθισμένη δικαιολογία για να συλλαμβάνουν αυτούς που είχαν λάβει μέρος στην εθνική αντίσταση, ήταν να τους ζητήσουν τα όπλα που δήθεν είχαν κρύψει).

Η ανοίκεια αυτή πράξη ξεπερνούσε κάθε όριο παραλογισμού και αγνωμοσύνης, εφόσον ο δολοφονηθείς, την άνοιξη του 1943, παρεμβαίνοντας στην τοπική οργάνωση του ΕΑΜ – της οποίας δραστήριο μέλος ήταν ο αδελφός του – απέτρεψε, με κίνδυνο της ζωής του(8), την «εκκαθάριση»(9) δέκα χωριανών, οι οποίοι είχαν κατηγορηθεί(10) ως μεταξικοί, μαυραγορίτες και προδότες. Η ίδια μέθοδος του δαρμού μέχρι θανάτου εφαρμόστηκε και σε έναν 68χρονο συγχωριανό, την άνοιξη του 1946, τη στιγμή που έβοσκε τα ζώα του στον κάμπο!

Δεν άργησαν, λοιπόν, να βγουν και πάλι στο βουνό οι δύο αντιστασιακοί. Ο ένας, αμέσως μόλις ήρθε ο εθνικός στρατός το 1945, υπέστη πιέσεις, υφιστάμενος μάλιστα και λιγόχρονο εκτοπισμό· το τέλος του εμφυλίου τον βρήκε στη Βουλγαρία (Σόφια). Ο δεύτερος, αν και δεν επιθυμούσε να επιλέξει το δρόμο της παρανομίας, αφού πιέστηκε αφόρητα στο Διδυμότειχο (όπου είχε καταφύγει), αλλά και στην Κομοτηνή (όπου πήγε για να χαθούν τα ίχνη του), εξαναγκάστηκε να βγει στο βουνό· σκοτώθηκε, σύμφωνα με μαρτυρίες, μάλλον το 1947.

(1) Ο καπετάν Υψηλάντης αναφέρει ότι εξακολουθούσε να συνεργάζεται με τους Γερμανούς, παρότι είχε ειδοποιηθεί να παραιτηθεί.
(2) Από προσωπικές μαρτυρίες κρατουμένων προκύπτει ότι εκτελέστηκαν 17 από τους 500 που κρατούνταν εκεί· η πληροφορία αυτή, ωστόσο, δεν έγινε κατορθωτό να διασταυρωθεί.
(3) Σύμφωνα με ραδιοτηλεγράφημα του πολιτικού γραφείου προς όλες τις κομματικές οργανώσεις, σταλμένο στις 15.2.1945 και υπογεγραμμένο από τον Ιωαννίδη Γιάννη καλούνταν οι «[...] οργανώσεις μας με προσωπική ευθύνη γραμματέων περιοχής και σε συνεργασία με καπεταναίους διαφυλάξουν σημαντικό μέρος οπλισμού [...]». ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τ. Ε΄ (1940-1945), Αθήνα 1974, σ. 357· πρβλ. Γ. Ιατρίδη, «Εμφύλιος πόλεμος, 1945-1949: εθνικοί και διεθνείςπαράγοντες», Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, Αθήνα 1984, σ. 350.
(4) David Η Close, «Η ανοικοδόμηση του κράτους της Δεξιάς» στο Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, 1943-1950. Μελέτες για την πόλωση, Αθήνα 19982, σ. 198-210. Το φαινόμενο της λευκής τρομοκρατίας και η στάση του ΚΚΕ στην περίοδο 1945-1947 στον Ole L. Smith, «Αυτοάμυνα και κομμουνιστική πολιτική 1945-1947», Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-1949, Αθήνα 1992, σσ. 165-183· πρβλ. Η. Richter, «Η συμφωνία της Βάρκιζας και τα αίτια του εμφυλίου πολέμου», στο ίδιο, σσ. 295-297, καθώς και στο βιβλίο του ίδιου: British intervention in Greece. From Varkiza to Civil War (February 1945 to August 1946), London 1986, σσ. 144-166 βλ. ακόμη Γ. Ιατρίδη, ό.π., σσ. 343, 347.
(5) Για το πότε, το γιατί γεννήθηκε η ιδεολογία της εθνικοφροσύνης και τι εξυπηρετούσε, βλ. Άγγελου Ελεφαντή, «Εθνικοφροσύνη: η ιδεολογία του τρόμου και της ενοχοποίησης», στα Πρακτικά του 4ου Επιστημονικού Συνεδρίου (Πάντειο, 24-27 Νοεμβρίου 1993), Η ελληνική κοινωνία κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο, 1945-1967, τ. Α΄, Αθήνα 1994, оо. 645-654.
(6) Μετά το τέλος του εμφυλίου άσκησαν έφεση στα πολιτικά δικαστήρια και οι ποινές τους μειώθηκαν.
(7) Ν. Αλιβιζάτου, Καθεστώς έκτακτης ανάγκης, σ. 386. Είναι εξόχως χαρακτηριστικό πάντως ότι ο C. Woodhouse, αφού περιόδευσε κατά τα τέλη Ιουλίου-αρχές Αυγούστου 1945 την Πελοπόννησο, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι όχι η Αριστερά, αλλά το παρακράτος απειλούσε την έννομη τάξη στη χώρα. Γ. Σακκάς, «Βία της Εξουσίας. Το Κράτος και η Λευκή Τρομοκρατία στην Ευρυτανία, 1946-1949», στο συλλογικό έργο Πτυχές του εμφυλίου πολέμου 1946-1949, Αθήνα 2000, σ. 291· πρβλ. Γ. Ιατρίδης, ό.π., σ. 345.
(8) Ως συνέπεια της παρέμβασής του σε αυτό που επρόκειτο να συμβεί, σύρθηκε μπροστά στον Οδυσσέα στη Δαδιά ομολόγησε πως αντιτέθηκε στην εκτέλεση γιατί δεν ίσχυε καμία από τις εκτοξευθείσες κατηγορίες, ενώ, προσφεύγοντας στη λογική, προέτρεψε να προσεταιριστούν το λαό «με καλή γλώσσα» και όχι με σκοτωμούς και ότι αν υπάρχουν προδότες τότε να εκτελέσουν μόνον αυτούς.
(9) Το γεγονός ότι ο Οδυσσέας είχε αφήσει στους αρχηγούς των ομάδων να αναλαμβάνουν πρωτοβουλία, όσον αφορά την επιβολή ποινών δίχως να περνούν αυτές από ανταρτοδικείο, προκάλεσε πολλά δεινά, μιας και τότε δόθηκε η ευκαιρία να λυθούν πολλές προσωπικές υποθέσεις. Β. Κασάπης, ό.π., τ. Β΄, σ. 116.
(10) Ένας εκ των υποψηφίων θυμάτων δήλωσε κατηγορηματικά στο Δρ Θανάση Μπράβο ότι ο υπεύθυνος για το παρ' ολίγον έγκλημα ήταν κάτοικος του Σοφικού, ο οποίος είχε πολλές έχθρητες στο χωριό.

Πηγές:
1. Ριζοσπάστης "Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ"
2. alepakos.blogspot.com
3. «Κατοχή και Εμφύλιος στο γερμανοκρατούμενο Έβρο: η περίπτωση τεσσάρων χωριών του», Θρακικά, τ. 13ο (Β΄ σειρά), Αθήνα 2001/2003,