Η κηδεία των νεκρών της Μάχης της Ηλεκτρικής στον περίβολο του εργοστασίου, στις 16 Οκτώβρη του 1944


Ο Πειραιάς στην Κατοχή και την Αντίσταση



ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ - Τζαφέρα Αγγελική



Ο ΕΛΑΣ Πειραιά

(απόσπασμα) (Σημ: Η δημοσίευση αποσπασμάτων της παρούσας διδακτορικής διατριβής δεν δηλώνει αποδοχή των γνωμών του συγγραφέα)

Ο επιτελικός αξιωματικός του Α ́ Σώματος του ΕΛΑΣ στην Αθήνα, Βασίλης Κουζινόπουλος τον Μάρτιο του 1942 έλαβε από την Κομματική Οργάνωση του Πειραιά (ΚΟΠ) την εντολή σχηματισμού ένοπλου στρατού στην πόλη. Ο Κουζινόπουλος άρχισε τις επαφές με την Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ και προχώρησε στην συγκρότηση ένοπλων μονάδων τέλος του μήνα (261).
Η Διοίκηση του πρώτου τομέα ΕΛΑΣ Πειραιά συγκροτήθηκε ως εξής, ο μόνιμος υπολοχαγός Πεζικού και απόφοιτος της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, Αλέκος Μανωλάκος ανέλαβε στρατιωτικός επίτροπος του ΕΛΑΣ Πειραιά μέχρι το 1943 που έφυγε για το Βουνό, ο έφεδρος αξιωματικός και στέλεχος του Κ.Κ.Ε., Νίκανδρος Κεπέσης ορίστηκε καπετάνιος του ΕΛΑΣ Πειραιά και ο Ν. Ευθυμίου ανέλαβε τη διαφώτιση (262). Στο αρχικό στάδιο ο ΕΛΑΣ Πειραιά στηριζόταν σε πολιτικά στελέχη και σε οργανωμένους κομμουνιστές.

Τον Απρίλιο του 1942 πραγματοποιήθηκε συνεδρίαση των στρατιωτικών στελεχών του ΕΛΑΣ Πειραιά στην Αθήνα σε ένα κτίριο στην οδό Φειδίου με θέμα την καλύτερη οργάνωση του ΕΛΑΣ Πειραιά. Σ’ αυτή συμμετείχαν ο έφεδρος υπολοχαγός Πεζικού και πολεμιστής του αλβανικού μετώπου, Πέτρος Ευσταθόπουλος, ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ, Νίκανδρος Κεπέσης, ο στρατιωτικός επίτροπος του ΕΛΑΣ Πειραιά, Α. Μανωλάκος και ο συνταγματάρχης Ν. Παπασταματιάδης από την Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ. Αποφασίστηκε να συγκροτηθούν τρία τάγματα των δύο ή τριών λόχων προκειμένου ο ΕΛΑΣ Πειραιά να οργανωθεί αποτελεσματικότερα και να αναπτυχθεί συντομότερα. Σύμφωνα με τις αποφάσεις που πάρθηκαν από τους συμμετέχοντες στην συνεδρίαση αυτή, ο ΕΛΑΣ Πειραιά θα οργανωνόταν σε τρία Τάγματα,
Πως όμως βρέθηκαν τόσα μέλη να στελεχώσουν τον ΕΛΑΣ Πειραιά και γιατί έγιναν τόσο ισχυρές οι δυνάμεις του από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Οκτώβριο του 1944.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι χρονικά βρισκόμαστε λίγο πριν την απελευθέρωση της χώρας επομένως η ενίσχυση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ Πειραιά αποτελούσε προτεραιότητα γιατί οι λιμενικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις της πόλης θα βρίσκονταν στο στόχαστρο των αποχωρούντων Κατοχικών δυνάμεων άρα ο ΕΛΑΣ έπρεπε να έχει ισχυρές δυνάμεις για τις μάχες με τους κατακτητές. Άλλωστε οι προετοιμασίες για την επικείμενη αποχώρηση των Γερμανών έχουν αρχίσει μερικούς μήνες πριν. Από τον Φεβρουάριο του 1944 οι Κατοχικές δυνάμεις βρίσκονταν σε επιφυλακή τόσο στην Αθήνα όσο και στον Πειραιά κλείνοντας δρόμους, καίγοντας αρχεία τους ενώ παράλληλα στο αεροδρόμιο της Ελευσίνας ήταν εμφανής η αυξημένη κινητικότητα (272).
Η ραγδαία αύξηση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ Πειραιά σε 5.500 τον Οκτώβριο του 1944 προφανώς λοιπόν να οφειλόταν στο γεγονός ότι θα ακολουθούσαν μάχες με τους Γερμανούς. Ωστόσο η ενίσχυση των δυνάμεων του δεν έγινε αποκλειστικά με Πειραιώτες Ελασίτες άλλωστε δεν θα ήταν δυνατό μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα. Η ενίσχυση των μαχητικών του δυνάμεων συντελέστηκε προφανώς από τις δυνάμεις ΕΛΑΣ Αθήνας ή και άλλων περιοχών. Εκείνη τη χρονική περίοδο όλα φανέρωναν ότι οι Γερμανοί που επίσπευδαν την εκκένωση της Αττικής δεν θα περιορίζονταν σε μία απλή αποχώρηση αλλά θα προχωρούσαν και σε αντίποινα (273) έτσι ο ΕΛΑΣ Πειραιά έπρεπε να είναι προετοιμασμένος για συγκρούσεις μαζί τους. Προετοιμασία που αποδείχθηκε σωτήρια όπως θα εξετάσουμε στο κεφάλαιο της απελευθέρωσης.

Λίγους μήνες πριν την ανασυγκρότηση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ Πειραιά ύστερα από πρωτοβουλία ενός Πειραιώτη Ελασίτη γνωστού μόνο με το ψευδώνυμο «Μήτσος» που φοιτούσε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ήταν ενταγμένος στη διλοχία του ΕΛΑΣ που ήταν συγκροτημένη μέσα σε αυτό, δημιουργήθηκε μία Διμοιρία του ΕΛΑΣ, τον Ιανουάριο 1944, που θα την στελέχωναν φοιτητές που διέμεναν στον Πειραιά. Η Διμοιρία αυτή ανήκε οργανωτικά στην Διλοχία του Πανεπιστημίου Αθηνών με καπετάνιο τον Κ. Φίλη που είχε το ψευδώνυμο «Αχιλλέας» ενώ δεν είχε καμία εξάρτηση ή συνεργασία με τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις του Πειραιά. Στόχος της ήταν η μέγιστη δυνατή προβολή του έργου της Εθνικής Αντίστασης στον Πειραϊκό λαό και η στρατολόγηση νέων μελών.
Τα μέλη της θα συμμετείχαν στις αντιστασιακές εκδηλώσεις με το Πανεπιστήμιο Αθηνών και όχι του Πειραιά για να αποφευχθεί ο εντοπισμός τους από τις δυνάμεις Κατοχής όταν θα άρχιζαν να δρουν στον Πειραιά.
Στρατιωτικός διοικητής της Διμοιρίας ανέλαβε ο Δημοσθένης Λουλούδης που φοιτούσε στην Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και είχε το ψευδώνυμο «Πάτροκλος» ενώ καπετάνιος ορίστηκε ο «Μήτσος».

Η Διμοιρία ΕΛΑΣ Φοιτητών Πειραιά αποτελούνταν από τρεις ομάδες και η κάθε ομάδα από πέντε με έξι αγωνιστές. Η κάθε ομάδα είχε το δικό της στρατιωτικό διοικητή και καπετάνιο και αφού προηγήθηκε μία στοιχειώδης στρατιωτική εκπαίδευση στο σύνολο της διμοιρίας, η τελευταία προχώρησε σε μία σειρά αντιστασιακών πράξεων με συνθήματα στους τοίχους, με χειρόγραφες προκηρύξεις και τρικ που πετούσαν κάτω από τις πόρτες των σπιτιών και με τοποθέτηση μεγάλων χαρτονιών με συνθήματα στα καλώδια ηλεκτροδότησης.
Η δράση της ήταν πάντοτε πολύ καλά σχεδιασμένη και προετοιμασμένη με μεγάλη συνωμοτικότητα και προφυλάξεις για αυτό άλλωστε και δεν θρήνησε ποτέ θύματα. Ορισμένοι από τους μαχητές της διμοιρίας ήταν ο Παναγιώτης Γκούμας, ο Γιάννης Μοννάς, ο Πέτρος Κοτσερούλης, ο Γιάννης Κρητικός με το ψευδώνυμο «Σταύρος», ο Γιάννης Παππάς με το ψευδώνυμο «Απόστολος» και άλλοι όπως και ο Πειραιώτης Επονίτης, Γεώργιος Μπελαβίλας, που πρωτοστάτησε στην επιτυχή ολοκλήρωση της οργάνωσης της Διμοιρίας αυτής (274).

Ο ΕΛΑΣ Πειραιά (όπως και το ΕΑΜ Πειραιά) διέθετε δύο Συνδέσμους, τον Δημήτρη Ρούση που εργαζόταν στο εργοστάσιο της Ηλεκτρικής στο Κερατσίνι και την «Μάρθα» (Σημ: μαλλον προκειται για την Ελπιδα Μαλιοπουλου) της οποίας το ονοματεπώνυμο δεν καταγράφεται. Οι δύο αυτοί Σύνδεσμοι προσέφεραν τις υπηρεσίες τους όχι μόνο για την ανταλλαγή μηνυμάτων μεταξύ των στελεχών και των μαχητών του ΕΛΑΣ Πειραιά αλλά ταυτόχρονα διαδραμάτισαν ένα σπουδαίο ρόλο τόσο στην οργανωτική διαδικασία του ΕΛΑΣ Πειραιά όσο και στον στρατιωτικό εξοπλισμό της οργάνωσης.
Επίσης οι Σύνδεσμοι σημαντικό ρόλο είχαν και στην διάσωση των μαχητών του ΕΛΑΣ που έπρεπε να φυγαδευτούν. Ο Σύνδεσμος ήταν αυτός που παραλάμβανε τους μαχητές, τους οδηγούσε στην Αθήνα στον Σύνδεσμο του Βουνού, Θανάση Γοργόλη για να τους προωθήσει. Τη διαδικασία αυτή ακολουθούσαν όχι μόνο για την αποστολή ανταρτών αλλά και για τη διάσωση Ιταλών και βρετανών αιχμαλώτων που είχαν δραπετεύσει (275). Ο ΕΛΑΣ Πειραιά χρησιμοποιούσε ένα σημαντικό αριθμό από γιάφκες για την αποθήκευση οπλισμού καθώς και έντυπου υλικού. Το κουρείο του Σταύρου Αγάμαλη που βρισκόταν στο κέντρο του Πειραιά επί της Καραολή Δημητρίου και Ηρώων Πολυτεχνείου γωνία.
Το κουρείο του Αντώνη Μπαρμπαρή στην περιοχή του Προφήτη Ηλία στο τέρμα της οδού Σηραγγείου. Ο Μπαρμπαρής είχε καταφέρει να έχει επαφές με Ιταλούς στρατιώτες του αντιαεροπορικού πυροβολείου και τους διοχέτευε με αντιστασιακές προκηρύξεις τυπωμένες στα ιταλικά ενώ αυτοί του έδιναν χειροβομβίδες, περίστροφα, όπλα φωτοβολίδων ακόμα και μασούρια δυναμίτη.
Το κουρείο επί της οδού Ευαγγελιστρίας 31-33 στην περιοχή Κρητικά του Πειραιά.
Μία μάντρα με καυσόξυλα που ανήκε στον Γρηγόρη Γεωργιάδη επί της οδού Ευαγγελιστρίας 34. Εκεί γινόταν αποθήκευση και του ρουχισμού που προερχόταν από την δραστηριότητα της οργάνωσης της Εθνικής Αλληλεγγύης στον Πειραιά. Το υλικό που μαζευόταν στην μάντρα διοχετευόταν στο Τάγμα του ΕΛΑΣ στη Νίκαια καθώς και στην «Ελεύθερη Ελλάδα» με την ευθύνη της οργάνωσης «Επιμελητεία του Αντάρτη» (Ε.Τ.Α.). Η τελευταία διέθετε πυρήνες και στον Πειραιά που αναλάμβαναν την μεταφορά του συγκεντρωμένου αυτού υλικού στην «Ελεύθερη Ελλάδα» κατόπιν συνεννόησης με οργανωμένους στην αντίσταση σιδηροδρομικούς υπαλλήλους (276).

Τα κουρεία αποτελούσαν συχνά επιλογή των μαχητών για γιάφκες. Πρόκειται για συνειδητοποιημένη επιλογή επειδή ήταν πολυσύχναστα δίχως να κινούν υποψίες στις Κατοχικές δυνάμεις και τα Τάγματα Ασφαλείας. Βέβαια με τον ίδιο τρόπο χρησιμοποιούνταν και όλα τα σπίτια καθώς και οι επαγγελματικοί χώροι όπου γίνονταν οι συνεδριάσεις τόσο του ΕΑΜ όσο και του ΕΛΑΣ Πειραιά και έχουν αναφερθεί παραπάνω.

261 - Κουζινόπουλος Β., (Ιούλης-Αύγουστος- Σεπτέμβρης, 1985), «Σχετικά με τον ΕΛΑΣ Πειραιά», Αθήνα: περιοδικό Εθνικής Αντίστασης, τεύχος 47, σελ. 21-22.
262 - Κεπέσης Ν., (1988), Ο Πειραιάς στην Εθνική Αντίσταση, Αθήνα: το βιβλίο εκδόθηκε με τη συμβολή του Συνδέσμου Δήμων περιοχών Πειραιά και Δυτικής Αττικής, σελ.119-120.
263 - Κουζινόπουλος Β., ο.π., σελ. 21-22.
264 - Αρχείο ΠΕΑΕΑ Κοκκινιάς, Μαγνητοφωνημένη Συνέντευξη του Σ. Κύβελου, στρατιωτικού διοικητή του 1 ου Τάγματος Κοκκινιάς
265 - Κουζινόπουλος Β., ο.π., σελ. 21-22.
266 - Θεοφάνους Κ., (1996), Η Εθνική Αντίσταση στον Πειραιά 1941-1944, ο.π., σελ. 65-66, 70-71.
267 - Θεοφάνους Κ., (1996), Η Εθνική Αντίσταση στον Πειραιά 1941-1944, ο.π., σελ. 67, 73-74.
268 - Αρχείο Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., Αδημοσίευτη γραπτή μαρτυρία του Γιάννη Πισσά, Απρίλιος 1969.
269 - Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης. Το χρονικό του αγώνα. Στ ́ άρματα στ ́ άρματα, συλλογική εργασία αγωνιστών (1964), Αθήνα: Γιαννίκος, Τόμος Α ́-Δ ́, σελ. 142-143.
270 - Δήμος Νίκαιας, ο.π., σελ. 21.
271 - Θεοφάνους Κ., (1996), Η Εθνική Αντίσταση στον Πειραιά 1941-1944, ο.π., σελ. 66-69.
272 - Talbot Rice προς Howard, Αριθ. DTR/GR/6923, 12 Φεβρ. 1944. F.O. 371/43678/R2434. Σπηλιωτοπούλου Μ. – Παπαστράτης Π., (2004), Χρονολόγιο Γεγονότων 1940-1944 Από τα έγγραφα του Βρετανικού Υπουργείου των Εξωτερικών Foreign Office 371, τόμος Β ́ 1944, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών, Κέντρο Ερεύνης της ιστορίας του Νεότερου Ελληνισμού, σελ. 77.
273 - Leeper προς F.O., Τηλ. 69, immediate, απορρ., 5 Οκτ. 1944. F.O. 371/43693/R15882. Ο.π. σελ.654.
274 - Ο Γεώργιος Μπελαβίλας, κάτοικος Πειραιά, υπήρξε μέλος της ΟΚΝΕ που το 1942 εντάχθηκε στο ΕΑΜ Πειραιά ενώ τον Φεβρουάριο του 1943 έγινε μέλος της ΕΠΟΝ Πειραιά με τομέα δράσης την περιοχή Χατζηκυριάκειο-Βρυώνη. Λόγω της δράσης του συνελήφθη από τους Γερμανούς στις 24 Ιουνίου 1944 και κρατήθηκε στις φυλακές του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου μέχρι τις 14/09/1944 οπότε και αποφυλακίσθηκε. Ιστορικό Αρχείο Ε.Δ.Ι.Α.- Αρχείο Γ. Μπελαβίλα.
275 - Θεοφάνους Κ., (1996), Η Εθνική Αντίσταση στον Πειραιά 1941-1944, ο.π., σελ. 74-75.
276 - Ο.π., σελ. 67-68.


ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Ο Πειραιάς στην Κατοχή και την Αντίσταση
ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ
Τζαφέρα Αγγελική


*** Εάν σας ικανοποίησε το άρθρο βοηθήστε το να ταξιδέψει, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.***

Εθνική Αντίσταση
ΔΣΕ